Bouwen aan plekken met identiteit

Utrecht daar moet je zijn?

Kennisevent : Bouwen aan plekken met identiteit

Bouwen aan plekken met identiteit

Donderdagmiddag 14 maart organiseerde The Missing Link het kennis event Bouwen aan plekken met identiteit. Het thema van de dag was hoe je erfgoed en identiteit kunt inzetten bij gebiedsontwikkeling om samen betekenisvolle plekken te creëren. De ruim 120 aanwezigen vormden een mix van mensen, professionals op het snijvlak van erfgoed en ruimte – overheid, markt en educatie.

Gedurende de middag zijn er gesprekken, presentaties en workshops geweest. (ZIE PROGRAMMA) . In 8 keuzesessies met verassende  invalshoeken werd gepresenteerd en gepraat over  de vraag hoe je de gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde van gebieden kunt vergroten en hoe je vervolgens beleid kunt maken en toepassen om plekken met identiteit te bouwen.

Persoonlijke impressie van de dag – Daan van Gils

Maandagochtend 18 maart 2019, Utrecht wordt opgeschrikt door een vreselijke gebeurtenis. Nietsvermoedend begin ik nog wat slaperig aan mijn dag. Ondertussen hoor ik helikopters boven de wijk cirkelen. Ik open mijn laptop om na het weekend mijn mail te lezen. Even eerst het nieuws checken. Wat ik lees, houdt me de rest van de middag letterlijk van de straat. Utrecht is de hele dag in het nieuws, de straten zijn leeg en de stad is vooral een plek waar je liever niet wilt zijn. Het verkeersplein waar de zwarte dag gisteren is begonnen, is een plek geworden die is verbonden met verdriet, rouw en medeleven. Dit zet me aan het denken; wat betekent de plek, een plaats, voor mensen?

Donderdagmiddag 14 maart: Boudewijn Goudswaard, directeur van The Missing Link opent de middag met een wat vrolijker persoonlijk verhaal. Met zijn gezin op vakantie in Frankrijk bezoekt hij als het niet al te warm is graag een lokaal marktje. Je kent het wel zo’n plek waar Provençaalse geuren je tegemoet drijven, waar je chansons kan horen en waar de kraampjes in zomerse kleuren zijn aangekleed. Boudewijn noemt dit: ‘een plek waar mensen graag willen zijn’. Dat is nou precies waar het vandaag om draait. Wat maakt nou een plek waar mensen graag willen zijn, kun je dat überhaupt ‘maken’ en hoe doe je dat dan en met wie?

De wagenmakerij, voormalig eigendom van de Nederlandse Spoowegen uit 1892, sinds 2017 de plek voor duurzame bedrijven verenigd in Utrecht Community, vormt tijdens het kennisevent op 14 maart het toneel voor goede gesprekken over bovenstaande vragen. Wat me opvalt, is dat de 2e Daalsedijk 6a vanmiddag op zichzelf een plek is waar mensen graag willen zijn. Het is er druk met een, in de woorden van Boudwijn, ‘mix van mensen’. Erfgoedprofessionals vanuit gemeentes, architecten, ontwikkelaars, docenten en studenten dragen vandaag allemaal bij aan wat Michiel Schwarz typeert als “een cultuuromslag, een veranderd discourse en een paradigmaverschuiving naar sustainisme”. De omgang met erfgoed op openbare plekken is volgens de cultuursocioloog en consultant aan het veranderen. Er ontstaat een maatschappelijk breder en duurzamer speelveld waarin mensen samen de stad én erfgoed maken.

Stadmaken

‘Maken’ is ergens echter wel een problematisch woord. Denk maar aan een grote kale zaal als feestlocatie. Je kunt er versiering ophangen, om het gezellig te ‘maken’, maar het zijn uiteindelijk de mensen die de gezelligheid brengen. Kun je de identiteit van een plek dan maken? Ja, in zekere zin misschien wel, maar die identiteit moet wel geworteld zijn. Hier komt de werkwijze van de The Missing Link om de hoek kijken, want door te kijken naar het verleden, naar het verhaal van een plek, ontstaat inspiratie in het heden voor een plek in de toekomst. Hoe dit precies werkt, hebben Tessa Henkes en Thessa Fonds, van The Missing Link,  deelnemers laten ervaren bij één van de workshops. Hier zijn door middel van een kaartspel de kernwaarden van de Utrechtse Wisselspoorzone naar boven gehaald. In deze werkwijze dienen de waarden als aanknopingspunt voor gebiedsontwikkeling met gebruik van de identiteit van een plek.

Zijdebalen – anekdotische verwijzingen

Hoe bouw je dan vervolgens een plek met identiteit, een plek waar mensen graag willen zijn? Hoe je dat kunt bouwen, is natuurlijk een vraag die je bij uitstek kunt stellen aan ontwikkelaars en architecten. De ontwikkeling van het nieuwe woongebied de Zijdebalen waarbij de historie van het gebied heeft gediend als inspiratie voor de wijk van nu is hier een voorbeeld van. Hier zijn volgens Rogier Middelburg van Hurks Ontwikkeling ‘anekdotische verwijzingen’ naar de geschiedenis van de plek bewust (terug)geplaatst. Het gebied kent een historie als middeleeuwse pottenbakkers-voorstad, als voormalig fabrieksterrein van de Zijdefabriek en buitenplaats van de rijke familie van Mollem. Zo vertelt Rogier dat er een 17e -eeuwse gevelsteen is teruggebracht in de huidige muur. Daarnaast laat Patrick van Buijtenen, van Mulleners architecten, zien dat de fundering van een middeleeuwse wachttoren en een vroegere bomenrij zijn teruggebracht in het stratenpatroon van vandaag de dag. De historie van de Bemuurde Weerd, als voorstad van Utrecht vanaf 1300, dient hierbij als thema voor het ontwerp, de ontwikkeling en de branding van het project van de Zijdebalen. Rogier zegt er als ontwikkelaar bij dat het een doelbewuste commerciële strategie is die bijdraagt aan een vierkante meter prijs van circa €5000,-.

Jongerius-complex – Beeldbepalend

De presentatie over de ontwikkeling van het voormalig defensieterrein in de Merwedekanaalzone waarbij het monument van het Jongerius complex dient als een icoon voor het geheel te ontwikkelen gebied vormt een andere interessante invalshoek. Architect Roel Lichtenberg, van Blauw architecten, vertelt aan de hand van het verhaal van de plek en het levensverhaal Jan Jongerius over het bijzondere rijksmonument. Esther Vlaswinkel van SVP architectuur voegt hier het verhaal van het  voormalige defensieterrein aan toe. De transformatie van het Jongerius-complex vormt hierbij een vlaggenschip voor de identiteit van het omliggende gebied. Voor ontwikkelaars is het natuurlijk ook van belang dat erfgoed en geschiedenis een project winstgevend(er) kunnen maken. Daarnaast biedt erfgoed en het verhaal van een plek inspiratie en input voor ontwerpers van in dit geval het Jongerius-complex en het voormalige defensieterrein.

Wie beslist wat?

Welke mensen beslissen uiteindelijk wat een gebouw, een plein, een park, of de stad in het algemeen, voor hen betekent en hoe die eruit ziet. Volgens Peter Steijn, directeur Gezond Stedelijk Leven van de gemeente Utrecht is het toekennen van betekenis aan een plek iets waarbij veel meer partijen betrokken moeten zijn. Marcel Sinte Maartensdijk, ontwikkelaar bij Heijmans, voegt daar aan toe dat je als ontwikkelaar een regisserende rol aan kunt nemen. Wel is er volgens hem een bepaalde spanningsboog in de participatie. David de Grauw, werkzaam bij abcnova, laat na afloop van het event weten dat participatie-moeheid inderdaad voorkomen moet worden. Een andere deelnemer merkt op dat het verhaal van de plek ook gebruikt kan worden om mensen te activeren. Dit sluit aan bij een verandering die cultuursocioloog Michiel Schwarz benoemt als verandering van participatie naar engagement. De toekomst zit hem in het samen zoeken naar de identiteit van een plek en daar ook gezamenlijk op voortborduren. Hiervoor is passie en initiatief nodig. In de woorden van Marcel, ontwikkelaar bij Heijmans,:  “Waar zijn die gekken die passievol ergens aan willen werken?” Vervolgens zijn Peter Steijn, Hans-Lars  Boetes en Marcel Sinte Maartensdijk het eens dat er een gezamenlijke rol is weggelegd voor overheden en ontwikkelaars in de besluitvorming. Je kan niet eindeloos blijven polderen er moeten ook knopen doorgehakt worden. Ondanks dat er in de huidige tijd dus meer mensen bij het stadmaken betrokken zijn en moeten worden, moet er dus ook ergens de regie liggen voor de besluitvorming liggen.

 

Verschillende werelden

Hoewel het werk van ontwikkelaar en overheid in eerste instantie ver van elkaar afligt, is er juist veel van elkaar te leren. We leven in een steeds meer complexe wereld waarin alles voortdurend verandert. Arthur Meerlo van abcnova merkt na afloop van het event op “dat identiteit van een plek veel belangrijker is dan gedacht”.  Volgens Peter Steijn is er sprake van een soort spanning. De stad verandert in hoog tempo, maar waar blijft Utrecht Utrecht, wat zijn nog herkenningsplekken? Heel algemeen gezegd, is er sprake van een soort spanningsveld tussen ontwikkeling en behoud, tussen erfgoed en ruimte. De oproep van Boudewijn aan het begin van de middag is om vooral met elkaar te praten. Hieraan is de hele dag gehoor gegeven tijdens de presentaties, workshops, maar ook tijdens de borrel achteraf. Er is een middag lang gepraat, gevraagd, genetwerkt, gedeeld, gepresenteerd en gereageerd. Uiteindelijk blijft de vraag hoe we samen kunnen zorgen voor plekken waar mensen graag willen zijn. Hierop is vorige week geprobeerd antwoorden te formuleren en zijn nieuwe vragen ontstaan. De komende jaren blijft Utrecht tenslotte ondanks dat er ook verschrikkelijke gebeurtenissen voorvallen een plek waar veel mensen graag willen zijn.